คดีอาญา คืออะไร ?

คดีอาญา หมายถึง คดีที่เกี่ยวข้องกับการกระทำความผิดที่กฎหมายกำหนดว่าเป็นความผิด และกำหนดโทษไว้สำหรับการกระทำความผิดนั้น เช่น การฆ่า ทำร้ายร่างกาย หมิ่นประมาท ลักทรัพย์ ฉ้อโกง และคดียาเสพติด เป็นต้น

การกระทำที่เป็นความผิดอาญาในประเทศไทยถูกบัญญัติไว้ใน ประมวลกฎหมายอาญา ซึ่งกำหนดไว้อย่างชัดเจนว่า บุคคลจะต้องรับโทษทางอาญา ต่อเมื่อได้กระทำการอันกฎหมายบัญญัติให้เป็นความผิดและกำหนดโทษไว้ ตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 2

หากการกระทำนั้นไม่มีกฎหมายบัญญัติให้เป็นความผิดและกำหนดโทษไว้ แม้จะเป็นการกระทำที่ไม่เหมาะสม ก็อาจไม่ถือว่าเป็นความผิดทางอาญา

ประเภทของคดีอาญา

1. คดีอาญาที่เป็นความผิดต่อแผ่นดิน

คดีอาญาแผ่นดิน คือ คดีที่กระทบต่อสังคมโดยรวม หรือกระทบต่อความสงบเรียบร้อยของประชาชน รัฐถือเป็นผู้เสียหายร่วมกับผู้เสียหายโดยตรง จึงสามารถดำเนินคดีได้ แม้ผู้เสียหายจะไม่ติดใจเอาความ

ตัวอย่างคดี ได้แก่

• ฆ่าผู้อื่น
• ทำร้ายร่างกาย
• ลักทรัพย์
• วิ่งราวทรัพย์
• ชิงทรัพย์
• ปล้นทรัพย์
• ปลอมแปลงเอกสาร

2. คดีอาญาที่เป็นความผิดต่อส่วนตัว

เป็นคดีที่กระทบต่อผู้เสียหายเป็นหลัก รัฐไม่ได้ถือเป็นผู้เสียหายโดยตรง จึงสามารถยอมความกันได้ตามกฎหมาย

ตัวอย่างคดี ได้แก่

• หมิ่นประมาท
• ทำให้เสียทรัพย์
• ฉ้อโกง (บางกรณี)

คดีความผิดต่อแผ่นดิน VS คดีความผิดต่อส่วนตัว

คดีความผิดต่อแผ่นดิน แม้ผู้เสียหายจะไม่ติดใจเอาความ รัฐยังคงมีอำนาจดำเนินคดีและลงโทษผู้กระทำผิดได้

คดีความผิดต่อส่วนตัว หากผู้เสียหายถอนคำร้องทุกข์ ถอนฟ้อง หรือยอมความกัน คดีจะระงับทันที และศาลไม่อาจลงโทษผู้กระทำผิดได้

โทษทางอาญา

ตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 18 กำหนดโทษทางอาญาไว้ 5 ประเภท ได้แก่

• ประหารชีวิต
  เป็นโทษสูงสุด ใช้เฉพาะกรณีที่กฎหมายกำหนดไว้
• จำคุก
  การคุมขังในเรือนจำตามระยะเวลาที่ศาลกำหนด
• กักขัง
  เป็นการจำกัดเสรีภาพนอกเรือนจำ
• ปรับ
  เป็นโทษทางทรัพย์สิน
• ริบทรัพย์สิน
  ศาลมีอำนาจสั่งริบของกลางหรือทรัพย์สินที่เกี่ยวข้องกับการกระทำผิด

การฟ้องคดีอาญา

1. การฟ้องคดีโดยพนักงานอัยการ

เมื่อเกิดเหตุ ผู้เสียหายสามารถแจ้งความต่อพนักงานสอบสวน พนักงานสอบสวนจะรวบรวมพยานหลักฐาน และส่งสำนวนให้อัยการเพื่อฟ้องคดีต่อศาล

2. การฟ้องคดีโดยผู้เสียหาย

ผู้เสียหายสามารถฟ้องคดีด้วยตนเอง หรือมอบหมายให้ทนายความเป็นผู้ดำเนินคดีแทน โดยศาลจะไต่สวนมูลฟ้องก่อนรับฟ้อง

อายุความคดีอาญา

อายุความ คือ ระยะเวลาที่กฎหมายกำหนดให้สามารถดำเนินคดีได้ หากพ้นกำหนดแล้ว สิทธิในการฟ้องคดีจะระงับ

• 20 ปี สำหรับคดีโทษประหารชีวิต จำคุกตลอดชีวิต หรือจำคุก 20 ปี
• 15 ปี สำหรับโทษจำคุกเกิน 7 ปี แต่ไม่ถึง 20 ปี
• 10 ปี สำหรับโทษจำคุกเกิน 1 ปี ถึง 7 ปี
• 5 ปี สำหรับโทษจำคุกเกิน 1 เดือน ถึง 1 ปี
• 1 ปี สำหรับโทษจำคุกไม่เกิน 1 เดือน หรือโทษอย่างอื่น

สิทธิของผู้ต้องหาและจำเลย

1. สิทธิของผู้ต้องหา

• แจ้งให้ญาติหรือบุคคลที่ไว้วางใจทราบการจับกุม
• ขอให้รัฐจัดหาทนายความ
• พบและปรึกษาทนายความ
• มีทนายเข้าร่วมฟังการสอบสวน
• ได้รับการเยี่ยมจากญาติ
• ได้รับการรักษาพยาบาล
• มีสิทธิให้การหรือไม่ให้การก็ได้

2. สิทธิของจำเลย

• ศาลต้องสอบถามว่ามีทนายความหรือไม่
• ศาลแต่งตั้งทนายให้ในคดีที่กฎหมายกำหนด
• หากไม่ดำเนินการตามกฎหมาย กระบวนพิจารณาอาจเป็นโมฆะได้